Để hiểu vì sao một ngọn núi giữa thung lũng Bằng Ca lại được lựa chọn làm nơi xây dựng đồn binh kiên cố, cần nhìn lại bối cảnh lịch sử của vùng đất biên cương Cao Bằng vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Mỗi đồn bốt được dựng lên không chỉ phục vụ mục đích quân sự mà còn là mắt xích trong hệ thống cai trị và kiểm soát toàn bộ vùng biên giới phía Bắc của thực dân Pháp. Trong bối cảnh ấy, trong thời gian hơn 60 năm có mặt ở Cao Bằng (1884 - 1945), thực dân Pháp đã xây dựng nhiều công trình quân sự nhằm kiểm soát vùng biên giới Việt - Trung, bảo vệ các tuyến giao thông, khai thác tài nguyên và duy trì bộ máy cai trị. Đến nay, dấu tích còn lại chủ yếu là các đồn bốt, doanh trại, biệt thự, nhà nghỉ... phân bố ở những nơi có địa hình hiểm yếu, thuận lợi cho việc phòng thủ, quan sát và kiểm soát. Đồn Pháp xã Lý Quốc trên núi Phja Rạc là một trong những di tích tiêu biểu còn lưu giữ được nhiều dấu tích.

Từ dưới chân núi, du khách có thể di chuyển bằng ô tô theo con đường uốn lượn như hình xoáy trôn ốc rộng khoảng 6 - 8 m để lên tới đỉnh núi. Con đường quanh co giữa những triền cây xanh không chỉ tạo thuận lợi cho việc tiếp cận mà còn mang đến cảm giác như đang bước vào một không gian tách biệt với cuộc sống hiện đại. Trên đỉnh Phja Rạc là khu đất bằng phẳng rộng khoảng 1 ha. Dấu tích đồn Pháp còn lại ngày nay là phần móng đồn khá nguyên vẹn với hai hệ thống tường thành bao bọc gồm vòng ngoài và vòng trong. Một số đoạn tường vòng ngoài vẫn còn cao khoảng 5 m, tường vòng trong cao khoảng 3 m. Xen giữa những nền móng phủ đầy rêu phong vẫn còn nhận thấy dấu vết các khu nhà ở của sĩ quan và binh lính Pháp.

Qua những gì còn lưu lại, có thể hình dung đây từng là một hệ thống đồn quân sự khép kín với đầy đủ công năng phục vụ sinh hoạt và tác chiến, gồm: khu làm việc, khu nhà ở, bể chứa nước, khu trồng rau, sân thể thao, trạm y tế, trạm thông tin cùng hệ thống đường nội bộ được quy hoạch khá bài bản. Điều đó phản ánh sự tính toán kỹ lưỡng của quân đội Pháp khi lựa chọn núi Phja Rạc làm điểm đóng quân nhằm kiểm soát khu vực biên giới phía Đông của tỉnh.

Đặc biệt, theo các cụ cao niên tại địa phương truyền lại, từ nhiều thế kỷ trước, Nhà Mạc (thế kỷ XVI - XVII) cũng từng chọn ngọn núi Phja Rạc này làm nơi xây dựng chốt phòng thủ và đóng quân. Nếu những tư liệu này tiếp tục được nghiên cứu, xác minh, Phja Rạc sẽ không chỉ mang giá trị của một di tích thời kỳ thực dân Pháp mà còn có thể chứa đựng những lớp giá trị lịch sử sâu hơn gắn với quá trình giữ đất, giữ biên cương của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Không chỉ hấp dẫn bởi dấu tích lịch sử, di tích Đồn Pháp tại Lý Quốc còn đem đến cho du khách những trải nghiệm thiên nhiên hiếm có. Đứng trên đỉnh núi, phóng tầm mắt ra bốn phía, cả thung lũng Bằng Ca hiện lên như một bức tranh thanh bình với những mái nhà nhỏ nép mình bên ruộng đồng xanh mướt. Xa hơn là hệ thống núi đá vôi trùng điệp bao quanh thung lũng, tạo thành bức tường thành thiên nhiên hùng vĩ. Địa hình ấy vừa thể hiện sự kỳ vĩ của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng vừa lý giải vì sao nơi đây từng được lựa chọn làm vị trí quân sự trọng yếu qua nhiều thời kỳ.

Đối với những người yêu thích khám phá, hành trình lên núi Phja Rạc tham quan di tích Đồn Pháp không quá hiểm trở nhưng vẫn đủ để mang lại cảm giác chinh phục. Mỗi bước chân giữa những bức tường đá phủ rêu, những nền móng cũ kỹ hay các khoảng sân từng là nơi sinh hoạt của binh lính cách đây gần một thế kỷ đều gợi mở nhiều câu chuyện về một giai đoạn lịch sử đã lùi xa. Sự hòa quyện giữa thiên nhiên nguyên sơ và dấu tích kiến trúc cổ tạo nên sức hấp dẫn rất riêng mà không phải điểm đến nào cũng có được.

Mặc dù sở hữu nhiều giá trị về lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và địa chất, song di tích đồn Pháp tại xã Lý Quốc hiện vẫn là điểm đến còn khá ít người biết đến. Các hạng mục di tích chủ yếu đang ở tình trạng bảo tồn tự nhiên, chưa có hệ thống biển giới thiệu, thuyết minh, tuyến tham quan, điểm dừng chân hay các dịch vụ phục vụ khách du lịch. Nhiều đoạn tường thành đã bắt đầu bị cây cối, dây leo bao phủ; tác động của thời gian và thời tiết cũng khiến một số cấu kiện tiếp tục xuống cấp.

Trong bối cảnh Cao Bằng đang phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững gắn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích đồn Pháp trên núi Phja Rạc là hướng đi cần được quan tâm xứng tầm. Trước hết, cần tổ chức khảo sát, lập hồ sơ khoa học đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, kiến trúc và khảo cổ của di tích; nghiên cứu, xác minh các tư liệu liên quan đến dấu tích thời Nhà Mạc để làm rõ bề dày lịch sử của khu vực. Trên cơ sở đó, từng bước thực hiện công tác bảo tồn nguyên trạng, gia cố các đoạn tường có nguy cơ sụp đổ, kiểm soát cây cối xâm thực và xây dựng phương án quản lý lâu dài.

Bên cạnh đó, xã Lý Quốc có thể kết nối Phja Rạc với các điểm tham quan trên tuyến phía Đông của Công viên địa chất, hình thành sản phẩm du lịch trải nghiệm kết hợp giữa khám phá di sản quân sự, tìm hiểu lịch sử biên giới, trekking ngắn, ngắm cảnh và trải nghiệm văn hóa cộng đồng. Việc đầu tư hệ thống biển chỉ dẫn, bảng thông tin song ngữ, điểm ngắm cảnh, bãi dừng chân cùng ứng dụng công nghệ số trong thuyết minh sẽ góp phần nâng cao giá trị trải nghiệm nhưng vẫn bảo đảm gìn giữ tính nguyên gốc của di tích.

Giữa những điểm đến đã quen thuộc của Cao Bằng, di tích đồn Pháp tại Lý Quốc như một "chứng nhân" của thời gian qua mỗi bức tường đá, mỗi nền móng phủ rêu không chỉ kể câu chuyện về một thời kỳ lịch sử nhiều biến động mà còn mở ra cơ hội để phát triển một sản phẩm du lịch đặc sắc, nơi du khách vừa được chinh phục độ cao, hòa mình vào thiên nhiên, vừa lắng nghe những thanh âm của quá khứ. Nếu được bảo tồn và khai thác đúng hướng, di tích đồn Pháp tại Lý Quốc hoàn toàn có thể trở thành một điểm nhấn hấp dẫn trên hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan độc đáo của miền đất địa đầu Tổ quốc.

Nguồn: Báo Cao Bằng điện tử - baocaobang.vn