Kho di sản văn hóa giàu tiềm năng

Chiều thu tháng Tám, trước ngôi sàn của chị Nông Thị Liêm tại làng giấy bản Dìa Trên, xã Quảng Uyên, nhiều du khách nước ngoài lắng nghe hướng dẫn làm giấy bản từ vỏ cây mạy sla, cho vào bể bột nước, khuấy nhẹ rồi nhấc lên để giữ lại lớp bột mỏng rồi xếp lên ván… Qua các công đoạn ngâm, đun, giã, lọc, làm khuôn giấy trên trong bể bột và phơi thủ công, tờ giấy bản của người Nùng An dần hình thành. Nghề truyền thống không chỉ lưu giữ kỹ thuật, tri thức văn hóa bản địa lưu truyền đã hàng trăm năm của đồng bào Nùng An mà còn mở ra sinh kế mới. Từ giấy bản, người dân sáng tạo quạt, sổ tay, tranh, túi quà, sản phẩm lưu niệm; kết hợp trình diễn nghề với trải nghiệm du lịch, quảng bá làm giấy bản Dìa Trên.

Nghề làm giấy bản thủ công xóm Dìa Trên là một lát cắt tiêu biểu trong kho tàng di sản phong phú của Cao Bằng. Trên miền biên viễn, mỗi dân tộc lưu giữ bản sắc văn hóa riêng, đặc sắc, đa dạng, phong phú. Người Tày, Nùng có Then, đàn tính, sli, lượn, lễ hội Nàng Hai; người Dao có lễ cấp sắc, chữ Nôm Dao, thêu sáp ong trên vải chàm, nghệ thuật trang trí trang phục; người Mông có tiếng khèn, dân ca và kỹ thuật tạo hoa văn trên vải; người Lô Lô nổi bật nghi lễ đánh trống đồng, múa dân ca, dân vũ… với trang phục ghép vải giàu tính tạo hình.

Cùng với đó là nghề rèn Phúc Sen, hương Phja Thắp, giấy bản Dìa Trên, xã Quảng Uyên; làm ngói máng Lũng Rì, xã Độc Lập; dệt thổ cẩm, nhuộm vải chàm, chạm bạc của người Dao Tiền, xã Thành Công... Những giá trị ấy không tồn tại biệt lập mà hòa quyện trong không gian núi đá, sông suối, ruộng đồng, bản làng và đời sống của cộng đồng các dân tộc.

Cao Bằng còn có lớp di sản lịch sử cách mạng đặc biệt với 3 Khu di tích Quốc gia đặc biệt: Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo, Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 và nhiều “địa chỉ đỏ”. Đây là nguồn chất liệu quý cho nghệ thuật biểu diễn, văn học, điện ảnh, nhiếp ảnh, xuất bản và các sản phẩm du lịch lịch sử.

Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Công viên địa chất Non nước Cao Bằng được Tổ chức UNESCO công nhận là Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO từ năm 2018. Những danh hiệu quốc tế không chỉ khẳng định giá trị nổi bật của di sản mà còn tạo “tấm hộ chiếu” để văn hóa Cao Bằng kết nối với thế giới.

Bảo tồn và sáng tạo chuỗi giá trị của di sản

Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển du lịch Châu Á (ATI), Chủ tịch Hội Du lịch cộng đồng Việt Nam nhận định: Công nghiệp văn hóa không phải sản xuất đại trà các yếu tố truyền thống mà là sử dụng sáng tạo, tri thức, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ để chuyển hóa di sản thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị. Từ lợi thế sẵn có, Cao Bằng có thể phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, thiết kế, truyền thông số, ẩm thực và quà tặng du lịch… 

Trong những năm qua, tỉnh tổ chức nhiều chương trình nghệ thuật thu hút hàng chục nghìn người theo dõi, điển hình như Chương trình “Hát Then, đàn tính với sự tham gia của 1.000 người”, với chủ đề “Cội nguồn và Bản sắc Then tính Cao Bằng”. Sự kiện nằm trong khuôn khổ chương trình “Lễ hội thác Bản Giốc năm 2023” (ngày 7/10/2023) nhằm xác lập kỷ lục số lượng người mặc trang phục dân tộc biểu diễn hát Then, đàn tính lớn nhất Việt Nam. Trình diễn dân ca, dân vũ quy mô tại phố đi bộ Kim Đồng, phường Thục Phán thu hút khách du lịch. Mới đây, Chương trình nghệ thuật “Cao Bằng - Non nước ngàn năm: Bản hùng ca ánh sáng”, tổ chức tối 1/9/2026 cho thấy khả năng kể chuyện bản sắc văn hóa địa phương bằng ngôn ngữ đương đại. Chất liệu lịch sử cách mạng, Then - tính được kết hợp với âm thanh, ánh sáng và công nghệ trình diễn, tạo nên sản phẩm văn hóa hấp dẫn, thu hút hàng nghìn khán giả; quảng bá hình ảnh và thúc đẩy dịch vụ du lịch.

Dịp Quốc khánh 2/9/2026, tỉnh đón khoảng 130.000 lượt khách, tăng 143,4% so với cùng kỳ; tổng thu du lịch ước đạt 156 tỷ đồng, tăng 207%. Lượng khách tăng đặt ra yêu cầu phải có thêm sản phẩm, trải nghiệm đặc trưng để du khách lưu trú lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và mang theo những dấu ấn văn hóa Cao Bằng sau mỗi hành trình.

Ngày 7/9/2026, Sở Công Thương tổ chức gặp mặt doanh nghiệp, hợp tác xã, chủ thể OCOP và hộ sản xuất để tháo gỡ khó khăn, phát triển sản phẩm thủ công bản địa thành hàng hóa, quà tặng du lịch. Các chủ thể đề nghị hỗ trợ thiết kế, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, tiếp cận vốn và thị trường.

Chị Vũ Thị Thảo, nhà thiết kế thổ cẩm cao cấp bán cho khách nước ngoài tại Hà Nội chia sẻ: Sản phẩm thủ công của Cao Bằng chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ; mẫu mã và năng lực cung ứng còn hạn chế. Sự liên kết giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp, đơn vị lữ hành và hệ thống phân phối chưa bền chặt. Nhiều sản phẩm giàu bản sắc nhưng thiếu nhận diện, có câu chuyện nhưng chưa biết kể, đón được khách song chưa tạo nguồn thu tương xứng.

Vì vậy, Cao Bằng không nhất thiết phát triển thật nhiều sản phẩm mà cần lựa chọn những dòng tiêu biểu, có chất lượng và khả năng cạnh tranh. Có thể nghiên cứu bộ quà tặng “Non nước Cao Bằng”, kết hợp giấy Dìa Trên, kỹ thuật kim loại Phúc Sen, thổ cẩm, nghệ thuật in sáp ong, hoa văn dân tộc… và hình ảnh Công viên địa chất. Mỗi sản phẩm phải có công năng, thẩm mỹ, thương hiệu và kể được câu chuyện riêng của miền Non nước Cao Bằng.

Kiến tạo hệ sinh thái  lấy cộng đồng làm trung tâm

Một vài sản phẩm đẹp hoặc sự kiện đông khách chưa đủ hình thành công nghiệp văn hóa. Muốn phát triển bền vững, cần kiến tạo hệ sinh thái kết nối tài nguyên bản địa, chủ thể sáng tạo, công nghệ, doanh nghiệp, chính sách và thị trường.

Theo ông Hoàng Mạnh Ngọc, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp trẻ tỉnh, Cao Bằng cần xây dựng bản đồ tài nguyên công nghiệp văn hóa, trong đó hệ thống di tích, lễ hội, dân ca, dân vũ, làng nghề, nghệ nhân, ẩm thực, tri thức dân gian và câu chuyện lịch sử được kiểm kê, phân loại, ghi âm, ghi hình, số hóa. Trên cơ sở đó, xác định những giá trị cần bảo vệ nghiêm ngặt, những di sản có thể truyền dạy rộng rãi và những chất liệu phù hợp để phát triển sản phẩm sáng tạo.

Dữ liệu văn hóa không chỉ phục vụ lưu trữ mà cần trở thành nguyên liệu cho giáo dục, báo chí, điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, thiết kế và du lịch thông minh. Tại mỗi điểm di sản có thể tích hợp mã QR, bản đồ số, phim ngắn, nội dung đa ngôn ngữ và gian hàng trực tuyến, giúp du khách nghe nghệ nhân kể chuyện, xem quy trình làm nghề, đăng ký trải nghiệm hoặc mua sản phẩm trên môi trường số.

Cùng với số hóa, cần phát triển nhân lực sáng tạo tại chỗ. Nghệ nhân được hỗ trợ mở lớp truyền dạy; người trẻ ở làng nghề được trang bị kỹ năng thiết kế, kinh doanh, xây dựng thương hiệu và truyền thông số; nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà làm phim được tạo điều kiện sáng tạo từ chất liệu địa phương. Trường học cần mở rộng câu lạc bộ di sản, đưa học sinh đến làng nghề, học hát Then, đàn tính, dân vũ, thêu dệt và kể câu chuyện quê hương qua video, tranh, ảnh, podcast.

Nhà nước tập trung vào những việc từng hộ dân khó có thể tự làm như: quy hoạch, hạ tầng, vùng nguyên liệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc, kiểm nghiệm chất lượng, đào tạo và xúc tiến thị trường. Doanh nghiệp đảm nhận thiết kế, tổ chức sản xuất, truyền thông, phân phối; cơ quan báo chí, văn nghệ sĩ, chuyên gia và cơ sở đào tạo tham gia tư vấn, sáng tạo nội dung, lan tỏa câu chuyện.

Cộng đồng phải giữ vị trí trung tâm, được tham gia quyết định giá trị nào được khai thác, phương thức khai thác và cách phân chia lợi ích. Không phải nghi lễ nào cũng có thể sân khấu hóa, hoa văn nào cũng được sử dụng tùy tiện hay bản làng nào cũng cần cải tạo thành điểm du lịch. Phát triển phải bảo đảm không phá vỡ không gian văn hóa và nhịp sống của người dân.

Hiệu quả công nghiệp văn hóa không chỉ đo bằng số sự kiện, lượt khách hay mẫu sản phẩm mới, quan trọng hơn là thu nhập của nghệ nhân, người dân có tăng; người trẻ có tự nguyện tiếp nối nghề; sản phẩm có đứng vững trên thị trường và bản sắc cộng đồng có được bồi đắp hay không.

Khi người dân làm nghề thủ công Dìa Trên sống tốt hơn bằng nghề giấy, người thợ Phúc Sen xây dựng được thương hiệu, nghệ nhân Then có lớp học trò kế tục, sản phẩm thêu sáp ong, thổ cẩm được thiết kế thời trang phục vụ xã hội và người trẻ đưa sản phẩm thủ công lên “chợ số”, khi ấy di sản văn hóa không chỉ được bảo tồn mà thực sự trở thành nguồn lực phát triển, tạo việc làm, thu nhập và động lực mới cho miền non nước.

Báo Cao Bằng điện tử - baocaobang.vn - Đăng ngày 11/09/2026