Được UNESCO ghi danh là Công viên địa chất (CVĐC) Toàn cầu, Cao Bằng không chỉ có thêm một danh hiệu quốc tế, mà còn có thêm một hướng đi trong phát triển kinh tế - xã hội: lấy giá trị di sản làm nền tảng, bảo tồn làm nguyên tắc và phát triển du lịch bền vững làm một trong những động lực. Để hướng đi ấy đi vào thực chất, cộng đồng cư dân trong vùng CVĐC giữ vị trí trung tâm, bởi chính người dân là những người sống cùng di sản, gìn giữ di sản và quyết định sức sống của di sản trong đời sống đương đại.
Năm 2018, Non nước Cao Bằng được UNESCO công nhận là CVĐC Toàn cầu. Sau đó, CVĐC vượt qua 2 kỳ tái thẩm định, lần gần nhất được trao “Thẻ xanh”, tiếp tục khẳng định danh hiệu CVĐC toàn cầu. Đây là sự ghi nhận đối với những nỗ lực của tỉnh trong bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di sản. Song, với một CVĐC Toàn cầu, danh hiệu không phải đích đến cuối cùng. Giá trị của danh hiệu chỉ thực sự được khẳng định khi những tiêu chí bảo tồn được chuyển hóa thành hành động trong cộng đồng, khi di sản hiện diện trong đời sống và trở thành nguồn lực phục vụ phát triển.
Điểm làm nên sức hấp dẫn của CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng không chỉ nằm ở hệ thống di sản địa chất với núi đá vôi, hang động, thung lũng, sông suối được kiến tạo qua hàng trăm triệu năm mà còn ở lớp trầm tích văn hóa được bồi đắp qua đời sống của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông… Những làn điệu dân ca, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực, trang phục cùng phong tục, tập quán, tín ngưỡng được trao truyền qua nhiều thế hệ tạo nên bản sắc riêng, làm giàu thêm giá trị của vùng CVĐC.
Bảo tồn CVĐC không chỉ là bảo vệ những điểm di sản địa chất hay cảnh quan đã được nhận diện. Di sản còn nằm trong những nếp nhà, nghề truyền thống, lễ hội, tiếng hát, món ăn, phong tục và cách cộng đồng ứng xử với môi trường sống. Khi những giá trị ấy được duy trì trong đời sống, di sản có thêm sức sống; cộng đồng có khả năng tham gia và hưởng lợi chính đáng từ di sản, bảo tồn có thêm động lực để phát triển lâu dài.
Bà Hoàng Thị Huệ, Phó Giám đốc phụ trách Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng cho biết: Xác định cộng đồng là một trong những lực lượng trực tiếp gìn giữ và phát huy giá trị CVĐC, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức được triển khai theo hướng đa dạng, thiết thực. Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng phối hợp với các cơ quan, đơn vị, địa phương tổ chức các lớp tuyên truyền về giá trị và ý nghĩa của CVĐC; tập huấn cho các đối tác về bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch. Từ việc cung cấp kiến thức đến nâng cao năng lực thực hành, các hoạt động góp phần thay đổi nhận thức, khơi dậy sự quan tâm và từng bước thúc đẩy người dân tham gia tích cực hơn vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị CVĐC.
Thực tế, công tác nâng cao nhận thức về CVĐC đang được mở rộng tới nhiều nhóm đối tượng. Từ đầu năm đến nay, chương trình giáo dục về CVĐC thông qua mô hình “Câu lạc bộ cùng em khám phá CVĐC” được tổ chức cho 66 giáo viên và 198 học sinh các trường THCS, THPT trong vùng CVĐC.
Ban quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng tổ chức học tập kinh nghiệm bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững.
Từ nhận thức đến hành động là một quá trình, song những chuyển biến đang được thể hiện bằng những việc làm cụ thể trong đời sống. Tại nhiều xã, phường trong vùng CVĐC, người dân chủ động gìn giữ nhà sàn truyền thống, duy trì nghề dệt thổ cẩm, nghề làm hương, phục hồi và tổ chức các lễ hội dân gian; tham gia trồng hoa, vệ sinh đường làng, bảo vệ nguồn nước, cảnh quan và môi trường sống.
Nhiều hộ dân chủ động khai thác những giá trị sẵn có để phát triển sinh kế. Homestay, dịch vụ trải nghiệm văn hóa, sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương… từng bước trở thành những sản phẩm gắn kết giá trị di sản với hoạt động du lịch. Từ đây, bảo tồn không chỉ là trách nhiệm mà còn trở thành một phần trong sinh kế của người dân.
Cùng với việc nâng cao nhận thức, hỗ trợ cộng đồng gắn bảo tồn với phát triển du lịch được chú trọng. Năm 2026, Ban Quản lý CVĐC tổ chức hoạt động học tập kinh nghiệm về bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững, du lịch cộng đồng cho các đối tác CVĐC và người dân tại các điểm di sản ở Ninh Bình và Lạng Sơn, qua đó mở rộng cách làm, nâng cao năng lực cộng đồng trong gắn bảo tồn với sinh kế.
Anh Vũ Khắc Chung, chủ homestay Mế Farmstay, xã Trường Hà cho biết: Homestay của chúng tôi nằm trên tuyến du lịch phía Bắc "Hành trình về nguồn cội" của CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Đây là cơ hội để đưa những nét văn hóa của địa phương đến gần hơn với du khách. Từ ngôi nhà sàn truyền thống, chúng tôi từng bước đầu tư nâng cấp cơ sở lưu trú; xây dựng các sản phẩm trải nghiệm gắn với đời sống bản địa như: tìm hiểu phong tục, thưởng thức đặc sản, chèo kayak, mặc trang phục dân tộc chụp ảnh, tận hưởng cảnh quan thiên nhiên… Mong du khách không chỉ đến nghỉ mà còn hiểu hơn về văn hóa, con người nơi đây.
Khi cộng đồng thực sự trở thành chủ thể trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản, danh hiệu CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng sẽ không dừng lại ở một sự ghi nhận quốc tế, mà có thể được chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển. Từ mỗi nếp nhà, làng nghề, lễ hội, sản phẩm văn hóa đến những mô hình du lịch cộng đồng, giá trị di sản được tiếp nối trong đời sống và tạo sinh kế cho người dân. Đó là nền tảng để Non nước Cao Bằng phát triển du lịch theo hướng bền vững, nâng cao giá trị văn hóa, gìn giữ những tài sản quý giá của vùng đất cho các thế hệ mai sau.
Nguyệt Anh
Báo Cao Bằng điện tử - baocaobang.vn - Đăng ngày 16/09/2026
Link bài viết: https://baocaobang.vn/cong-dong-dia-phuong-viet-tiep-gia-tri-di-san-cong-vien-dia-chat-3192108.html